نزد خداست [ 1 ] ) و ديگران هم به انبياء خود گفتند ، ( ما به شما فال بد مىزنيم اگر دست بر نداريد ، شما را سنگسار مىكنيم [ 2 ] ) . و امّا حسد در اينجا به معناى مورد حسد مردم واقع شدن است ، نه اينكه آنها خودشان نعوذ باللَّه مبتلا به حسد بوده‌اند ، همچنان كه خداوند فرمود : ( آيا مردم به آنچه خدا از فضل خود به آل ابراهيم كتاب و حكمت و ملك عظيم داده است حسد مىبرند ؟ [ 3 ] ) . و امّا تفكّر در خلق به معناى گرفتارى و آزمايش انبياء بوسيلهء اهل وسوسه است ، نه غير از اين ، همانطور كه خداوند از وليد بن مغيره مخزومى نقل مىكند كه ( او فكر كرد و تقدير نمود ، خدايش بكشد چگونه تقدير نمود [ 4 ] ) ، و نهايتا قرآن را گفتار بشر دانست . به نظر ما آنچه او به عنوان تأويل بيان كرده نيكوست ، جز اينكه در كافى و غير آن حديث دنباله‌اى دارد كه اين احتمال در آن نمىرود و آن اينست كه مىفرمايد : ليكن مؤمن حسد را ظاهر نمىكند و از اين جهت بعضى از جماعت اهل حديث و بلكه بيشتر آنان حسد را در اينجا به معناى غبطه دانسته‌اند و غبطه گناه نيست ، و طيره به معناى بينى گرفتن و يا متأثر شدن نفس از آنچه مىبيند يا مىشنود يا به مشام او مىرسد و دليلى نداريم كه اين امر بر انبياء جائز نباشد ، چون وارد شده كه آنها به اشياء نيكو و حسن تفأل و فال نيك مىزنند و مراد از تفكر در خلق ، تفكّر در آن چيزهايى است كه در نفس انسان حاصل مىشود از قبيل وسواس در بارهء خالق اشياء و كيفيّت اشياء و كيفيّت خلق آنها و خلقت اعمال بندگان و تفكر در بارهء حكمت آفرينش شرور در عالم و امورى نظير آن ، البته بدون اينكه در نفس مستقرّ شود يا به سبب آن شك حاصل شود و محتمل است كه مراد از خلق ، مخلوقات و مراد از تفكّر در وساوس ، تفكّر و حديث نفس در بارهء عيوب آنها و جستجو در احوال ايشان باشد و در اخبار وارده هر دو وجه تأييد شده ، كما اينكه به زودى آن را خواهيم آورد و عروض بعضى از موارد اين وجه اخير ، بر انبياء

--> [ 1 ] سوره نمل ، آيه 47 . [ 2 ] سوره يس ، آيه 18 . [ 3 ] سوره نساء ، آيه 54 . [ 4 ] سوره مدّثّر ، آيه 20 - 18 .